99 kez maşallah!

 

Murat Batgi'nin 99 kez sahnelenen oyunu "Ziman dîrêj"i Kürtler ve Kürt tiyatrosu için nereden bakarsak bakalım önemli bir başarı. Batgi'nin oyunu Kürt tiyatrosunun hiç de azımsanmayacak bir seyirci potansiyelinin olduğunu da bize kanıtlıyor.

BAKİ GÜL

Ne zaman Kürtler'den söz edilse, acılı bir halk olduğu, bitirilmek olduğu üzerine cümleler kurulur. İnsanın içini parçalayan trajedileri anımsanır. Yenilgileri, ihanetleri ve çok zor kazanılmış başarıların çabuk unutulduğundan dem vurulur... Ezgilerinde ağıtlar çoğunlukta kalır. Sinemasında yoksulluklar. Tiyatrosunda ise unutulmuşluklar vardır.

Oysa Kürtlerin hayatları neşelidir. Uzun kış gecelerini dengbêjlerin klamları, ihtiyarların çirokları ile geçirirdi Kürtler. Kahkalardan eksik olmazdı, kar altında da olsa yaşamları. Her daim anlatacakları neşeli olayları vardı çünkü. Kürtlerde neşe yerini çok uzun yılar acıya, kedere bıraktı. Savaşlar yaşadı. İsyanlar çıktı. Yenildiler. Kazandılar... Uzun sürdü tüm yenilgileri ve zaferleri. Dilleri yasaklandı. Şarkılarına, oyunlarına yasak kondu. Neşeli hallerine ket vuruldu. Ama kahkalarını bitiremediler Kürtlerin...

Zaten bugünlerde durum biraz daha değişti. En azından Kürtler, gülmek için çaba sarfediyorlar. Kürt sanatçıları da Kürtleri güldürmek için kolları sıvamış durumdalar. Şimdilerde Mezopotamya Kültür Merkezi'nden (MKM) Kürt tiyatrosunun parlayan yıldızı Murat Batgi'nin oyunu var. Bir yılı aşkın bir süredir gündemde. Oyun, 99. kez sahnelendi. Yakında 100. hatta daha fazlası sahnelenecek. Kürt tiyatrosunda sanırım bir ilk bu. Kürt Tiyatrosu adına da tarihi bir anlamı var. Batgi'nin "Ziman dîrêj" adlı tek kişilik oyunu; Kürtlerin içine dönük eleşitiriyi içeriyor. Her ne kadar Türkiye medyası oyunu Yılmaz Erdoğan ve Cem Yılmaz'ın son yıllardaki stand up şovlarına benzetse de Batgi'nin oyunu temelden farklı.

Her şeyden önce oyun Kürtçe ve Kürtleri konu ediniyor. Batgi oyununu Diyarbakır'dan İstanbul'a, Mardin'den Viyana'ya kadar birçok ilde ve ülkede sahneledi. Oyunu sahnelerken, her yerin özgünlüğüne atıflarda bulunuyor. Her yerde seyircisi ile doğrudan bağ kuruyor. Ama oyunun temel konusu olan Kürtçe'ye yönelik baskılar, Kürtlerin Kürtçe bilmeyişi, Kürt aydınlarının ve sanatçılarının kaprisleri ve duruşlarını inceden eleştirisi ve tabii ki William Shakespeare'in Hamlet'i'nin Diyarbakırın Qırıxları versiyonu oyundaki yerini koruyor.

Oyun Kürtçe'nin kurmançkî lehçesi ağırlıkta ama Soranca'dan Zazakî'ye kadar diğer lehçelerinde de çeşitli bölümler ve doğaçlamalar da sözkonusu olabiliyor. Zaten Batgi oyunu sahnelemeden önce çoğu lerde seyirciyle "demokratik bir katılım" yöntemi olarak Kürtçe bilen bilmeyen; Kürtçe bilenlerin hangi lehçesini ağırlıkla bilenler; Kürtçe bilmeyenlere ise bildikleri dilde oyununu sunmaya çalışıyor.

Eleştirisi eksik!

Batgi'nin oyunu üzerine çok şey söylenebilir. Tiyatro açısından oyunun eleşitirisi ya da övgüsü tabii ki yapılabilir. Bu daha çok tiyatro eleştirmenlerinin işi. Hatta bu konuda oyun üzerine ciddi eleştiri ve analizlerin Kürt tiyatrosu için hala istenilen düzeyde yapılamayışı önemli bir kayıp. Çünkü bu oyun kesintisiz neredeyse 100. kez sahneleniyor. Sahnelendiği yerlerde seyirciler tarafından beğeniyle karşılanıyor. Ancak Kürt tiyatrosu için oyunun estetik, ve düşünsel analizi, yorumu yok denilecek kadar. Oyun ya sadece kaba haber ve habercilik açısından ele alınmış. Ya da Kürtçe üzerindeki baskıları vurguladığı için politik bir zeminde gündeme getirilmiş. Tabii ki bu yönleriyle de gündemde olabilir. Ancak oyunun Kürt tiyatrosu ya da genel anlamda tiyatro içindeki yeri de değerlendirilebilmelidir. Bu eleştirilerin ertelenmesi Kürt tiyatrosu için kayıp olacaktır.

Kürt tiyatrosu için başarı

Oyun, Kürt tiyatrosunun kendini toplumsal ihtiyaç olarak ortaya koyması ve tiyatro seyircisini yaratması açısından belki de bir rekor kırdı. On binlerce kişinin toplandığı alanlarda, yüzlerce kişinin toplandığı salonlarda oyun sahnelendi. Hergün politik gündemin içinde olan, ancak tarihi ve diliyle uzaklaşan binlerce Kürdün oyunda kendini bulabilmesi; kendi kültürüne, diline sahip çıkması açısından "Ziman dîrêj" önemli bir boşluğu dolduruyor.

"Tiyatro, insanlığın kendi dramatik aksiyonlarını izleyebilmek, kendilerine özeleştiri yöneltebilmek için keşfettikleri dramatik aksiyona dayalı izleyici kitlesi karşısında bir anlatım ve ifade biçimi" ise "Ziman dîrêj" oyunu bunu da en güzele yakın biçimde gideriyor. Çünkü Ziman Dîrêj'de taklidi yapılanlar, gerçek yaşamdaki biz Kürtlerin gündelik halidir. Biz de sahnedeki kendi halimize gülüyorsak bu da kendimizi eleştirmeye başladığımızın başlangıç noktasıdır. Bir tiyatro eleştirmeni "Tiyatrodaki aktörler yaşamdaki aktörleri taklit ederler. Böylece yaşamdaki aktörlere kendilerini eleştirecek, kendilerini daha iyi tanıyabilmeleri için olanak yaratırlar. Çünkü kendisini tanıyan, kendisini eleştirebilen bir insan kendisine yapılmasını istemediklerini başkalarına yapmama yolunda da kendini disipline etmeye başlayan insandır." Batgi'nin bu oyununun Kürtler ve Kürt tiyatrosu için en önemli noktası budur sanırım.

Tiyatro seviliyor

Yıllardır Tiyatro oyunlarında kendi üzerilerindeki baskıyı ve direnme biçimlerini konu edinen tiyatro, bu kez silahı kendisine çeviriyor. Tabii ki Kürt tiyatrosu kendi halkının ortaya çıkardığı mücadele biçimlerini, halkın içinde bulunduğu bütün halleri ve egemeninin teşhir eden biçimde oyunlar çıkarabilir. Ancak bunu yaparken gelişen yeni kültüre eleştirisini de gereğinden fazla askıya alınca orada gelişme yerine duraksama gelişir.

İşte Batgi'nin tek kişilik oyunu "Ziman dîrêj" tiyatronun toplumsal işlevini Kürtlerin içine çevirerek yeni bir adım atıyor. Zaten her alanda çok fazlasıyla eksikliğini hissettiğimiz eleştiri kurumunun olmayışı, Kürt sanatında olduğu kadar politikasında, toplumsal yaşamında ölçüsüzlüğü beraberinde getiriyor. Sanat eliyle ortaya çıkacak eleştirinin de toplumsal özgürlük ve gelişme açısından önemini de akıldan düşürmemek gereklidir.Ê

Batgi'nin oyunu Kürt tiyatrosunun hiç de azımsanmayacak bir seyirci potansiyelinin olduğunu da bize kanıtlıyor. Ayrıca Kürtler için tiyatronun çok önemli bir eğitim aracı olduğunu da. Yani Murat Batgi'nin 99 kez sahnelenen oyunu "Ziman dîrêj"i Kürtler ve Kürt tiyatrosu için nereden bakarsak bakalım önemli bir başarı. Bu başarıyı doğru bir analiz edip, kültür ve sanatın tartışma platformlarında tartışabilirsek bundan Kürt tiyatrosu kazançlı çıkacaktır.

Son olarak; Murat Batgi'nin yeni bir oyun hazırladığını haber verelim: Batgi; bu kez "Kürtlerde değişimi" konu ediniyor. Bütün dünyanın ve Kürtlerin değişimi tartıştığı, değiştiği değişmeye çalıştığı ya da değişime direndiği bu zamanda. Belki de "değişime" gülmekten katılacağız! Batgi'nin yeni oyunu da çok ilgi çekecek.