Türk rejiminde iktidar sorunsalı çerçevesinde ele alınan ordu sanayi kompleksinin sanayi ayağında çok önemli bir yeri olan OYAK bir bakıma kompleksin kara kutusu haline gelmiştir. OYAK’ın özel olarak alınacağı bu bölümde orduya ilişkin Turgut ÖZAL’ın bir değerlendirmesi hayli öğretici idi. Birinci körfez savaşı esnasında Saddam’a karşı asker göndermek isteyen ÖZAL genelkurmayın muhalefetiyle karşılaştığında : “Ordu ancak darbe ve konut yapar” demişti.

OYAK’ın kuruluşu ve amaçları

Türkiye’de orduya rağmen ender olarak iktidar olabilen Menderes’in DP’si döneminde, ordu bir ölçüde marjinaleşirken subayların da maaşları enflasyon oranında artırlmadığından kısmi bir yoksullaşma görülmüştür. 27 mayıs 1960 darbesi ile iktidara dırekt olarak el koyan ordu subayların ekonomik ve sosyal alanlarda rahatlatacak önlemler almayıda ihmal etmemiştir. OYAK’ın kuruluşundan günümüze kadar gelişimini OYAK’ın kendi entenet sitesi çok anlatığından bazı veriler aşağıda verilmiştir :

OYAK, 1 Mart 1961 tarihinde 205 sayılı Yasa ile kurulmuş, özel hukuk hükümlerine bağlı, TSK mensuplarının yardımlaşma ve emeklilik fonudur.

Anayasamızın öngördüğü sosyal güvenlik sistemi içinde, üyelerine ana sosyal güvenlik kurumlarından (Emekli Sandığı, SSK) ayrı güvenceler sağlamaktadır.

Yasayla öngörülen hizmetlerini;

Daimi üyelerine yapılan emeklilik, ölüm ve maluliyet yardımları,

Geçici üyelerine yapılan ölüm ve maluliyet yardımları,

Daimi üyelerinin çeşitli ihtiyaçlarını gidermek amacıyla sunulan sosyal hizmetler oluşturmaktadır.

OYAK'ın gelir kaynaklarını;

Muvazzaf subay ve astsubayların maaşları tutarından her ay kesilecek %10'lar,

Milli Savunma Bakanlığı ve Jandarma Genel Komutanlığı teşkilatında çalışan maaşlı/ücretli sivil memur ve müstahdemlerin Türkiye Cumhuriyeti Emekli Sandığı kanuna göre emekliliklerine esas olan maaş ve ücretleri tutarından her ay kesilecek %10'lar,

Ordu Yardımlaşma Kurumu'nun (OYAK) ve OYAK'ın sermayesinin %50'sinden fazlasına sahip olduğu veya iştirak edeceği şirketlerde çalışan ve OYAK'ta daimi üye olmayı kabul eden bütün maaşlı ve ücretli sivil memur ve müstahdemlerin maaşları tutarından kesilecek %10'lar,

Geçici üyeler olarak adlandırılan yedek subayların her ay maaşları tutarı üzerinden kesilecek %5'ler,

Bağışlar,

Konut Ön Biriktirim Fonu'ndan yararlanmak isteyenlerin maaşları tutarından her ay kesilecek %10 ek aidatlar,

OYAK mevcutlarının işletilmesinden elde edilecek gelirler oluşturmaktadır.

Merkezi Ankara'da bulunan OYAK'ın çeşitli sektörlerde faaliyet gösteren 30 iştiraki bulunmaktadır. Bu iştiraklerden;

OYAK Renault ve MAİS otomotiv sektöründe,

OMSAN, taşımacılık sektöründe,

Adana, Bolu, Ünye, Mardin, Elazığ, OYSA ve Birçim çimento sektöründe,

OYAK Beton, beton sektöründe,

OYKA Kağıt Ambalaj, kağıt ve ambalaj sektöründe,

AXA-OYAK Holding, OYAK Yatırım Menkul Değerler, OYAK BANK, OYAK Ankerbank, Halk Leasing ve OYAK Emeklilik finans ve sigortacılık sektöründe,

HEKTAŞ, tarım ilaçları sektöründe,

TUKAŞ, Tam Gıda, Eti Pazarlama, gıda sektöründe,

OYAK İnşaat, OYAK Konut İnşaat, inşaat sektöründe,

OYAK Pazarlama, hijyen ve turizm sektörlerinde,

OYTAŞ, dış ticaret sektöründe,

OYAK Savunma ve Güvenlik Sistemleri, güvenlik sektöründe,

OYAK Enerji, ve İSKEN enerji sektöründe,

OYAK Teknoloji, bilişim sektöründe

faaliyet göstermektedir.

OYAK üyelerini;

Daimi üye sıfatıyla, Türk Silahlı Kuvvetleri kadrolarında görevli bütün muvazzaf Subay, Sözleşmeli Subay, Astsubay, Sözleşmeli Astsubay ve Uzman Jandarmalar ile Emekli Maaşı Sistemine giren üyeler ve ölümleri halinde sisteme devam etmek isteyen eşleri ile uzman erbaşlar, Milli Savunma Bakanlığı, Jandarma Genel Komutanlığı teşkilatında, OYAK ve OYAK'ın sermayesinin %50'sinden fazlasına sahip olduğu şirketlerde çalışanlardan arzu edenler,

Geçici üye sıfatıyla, muvazzaflık hizmetini yapmakta olan Yedek Subaylar oluşturmaktadır.

OYAK : 1961’den Günümüze

1961; 1 Mart tarihinde, OYAK, yaklaşık 65 bin üyenin katılımı ile üyelerinin karşılaşabilecekleri sosyal ve fiziksel risklere karşı ek bir sosyal güvenlik oluşturma amacıyla kuruldu. Aynı yıl üyelerine ölüm, maluliyet yardımları ile emeklilik yardımı ödemelerine ve bir sosyal hizmet uygulaması olarak Borç Verme Hizmeti uygulamasına başladı.

1962; Üye taleplerini daima ön planda tutmayı ilke edinen OYAK, üyelerinden gelen talepler doğrultusunda konut kredisi verebilmek amacıyla fon oluşturdu ve ilk iştirak yatırımını Goodyear Lastikleri T.A.Ş'ye ortak olarak gerçekleştirdi.

1963; Bugün de çalışmalarını sürdürdüğü binasını satın aldı. Türkiye'nin ilkleri arasında bulunan zincir mağazacılık uygulamasını Ordu Pazarları adı altında başlattı ve ilk mağazasını Ankara Tandoğan'da açtı. Üyelerine çağdaş koşullarda hizmet sunabilmek için uygulamalarını bilgisayar ortamına taşıdı. Bu dönemde OYAK iştirak yatırımlarını Çukurova Çimento ve Hektaş ile sürdürdü.

1964; Üyelerini sürekli olarak bilgilendirmek ilkesi çerçevesinde ilk OYAK Dergisini yayınladı. Ordu Pazarı Mal Kredisi uygulamasını başlattı.

1966; Üyelerinin konut ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla sosyal hizmet faaliyetlerini sürdüren OYAK, Ankara ve İstanbul'da yaptırdığı ilk konutları hak sahibi üyelerine teslim etti.

1967; OYAK, Tukaş Turgutlu Konservecilik A.Ş. yatırımını gerçekleştirdi.

1968; Yatırım fırsatlarını değerlendirmeye devam eden OYAK, yalnızca kendisi için değil Türkiye ekonomisi için de çok önemli bir yatırım alanı olan otomobil sektörü yatırımlarını, MAİS Motorlu Araçlar İmal ve Satış A.Ş.'yi kurarak başlattı. Aynı yıl içerisinde Türkiye'de otomobil üretimi konusunda çalışmalara başladı. Yine OYAK için önemli yatırımlar arasında yer alan OYAK Sigorta A.Ş yatırımını da aynı yıl gerçekleştirdi.

1969; Sigortacılık kuralları içerisinde teknik açık ile kurulan OYAK, 8 yıl gibi kısa bir süre içerisinde faaliyetlerinden kar elde etmeye başlayarak, ilk kez aktuaryel kara ulaştı ve kara iştirak yöntemi çerçevesinde üyelerine kar dağıtım sistemine geçti. Daha önce çalışmaları yapılan otomobil üretimi konusunda Fransız Renault Grubu ile anlaşma sağlandı ve OYAK Renault Otomobil Fabrikaları A.Ş. kurularak fabrika inşa aşamasına gelindi. Türk çimento sanayiindeki yatırımlarına hız vererek Bolu, Ünye ve Mardin Çimento Fabrikalarına iştirak etti.

1970; 77 bin üyeye ulaşan OYAK, üyelerine yaptığı emeklilik yardımı miktarını kuruluşundan bu yana dolar bazında 2 katına ulaştırdı.

1971; OYAK-Renault, Renault-12 modelinin üretimine başladı.

1975; İştirak portföyünü günün koşullarına uygun olarak geliştirmeyi sürdüren OYAK,Türk elektronik sanayi için önemli bir yatırım olan Aselsan'a iştirak etti.

1978; Bugün taşımacılık sektöründe önemli bir yere sahip olan OMSAN'ın kuruluşuna iştirak etti.

1981; Sermaye Piyasası Kanunu çıktı ve OYAK iştiraklerinden Goodyear, Hektaş ve Oytaş bu kanuna tabi oldu.

1982; İştirak yatırımlarına devam eden OYAK bisküvi sektöründe Türkiye'nin en önemli iki grubundan biri olan Eti Grubu şirketlerinden Eti Pazarlama ve Tam Gıda'ya iştirak etti. Üyelerine daha uygun koşullarda konut sunabilmek amacıyla Oyak İnşaat A.Ş.'yi kurdu. Aynı yıl OYAK, menkul kıymet piyasalarında yaşanan gelişmelere paralel olarak Oyak Menkul Değerler A.Ş.'yi kurdu.

1984; Türkiye'de ilk kez özel ambalajlı piliç satışını yine bir OYAK iştiraki olan Entaş Entegre Tavukçuluk Sanayi Tic. A.Ş., Lades markası ile başlattı. Aynı yıl İstanbul Menkul Kıymetler Borsası (İMKB) kuruldu. OYAK iştiraklerinden Goodyear ve Hektaş bu yapı içerisinde İMKB'de işlem görmeye başladı.

1985; Bir OYAK iştiraki olan Oyak-Renault Türk otomobil pazarına hareket getiren ve bugünkü çok markalı rekabetin temeli sayılabilecek bir yatırımı gerçekleştirdi ve 1984 yılında Avrupa'da yılın otomobili seçilen Renault-9 modelini üretmeye başladı. Bu yatırımın temellerini attığı Türk Otomobil Pazarındaki hızlı rekabet ortamı, Türk tüketicisine Avrupa ülkeleri kalitesinde ve Avrupa ülkeleri ile aynı zamanda aynı ürünlere sahip olabilme şansını yarattı.

1986; OMSAN'ın faaliyetleri yurtiçi ve uluslararası taşımacılık alanlarına yöneltildi.

1987; Yatırım portföyüne turizm sektörü yatırımlarını da ekleyen OYAK, İzmir Etap Otelini satın aldı.

1988; Üyelerine sunduğu hizmetlerini artırarak sürdürmeyi ilke edinen OYAK, verdiği ölüm ve maluliyet yardım miktarlarında aidata esas maaşın 20 katı uygulamasına geçti.

1989; Üyelerinin emekliliklerinden sonra da bir ek gelir sahibi olmalarını temin etmek amacı ile Bağışa Dayalı Emekli Geliri Sistemini kurdu. Aynı yıl emekliliğe yaklaşan üyelerin emeklilik günlerine önceden hazırlanabilmelerini sağlamak amacı ile rezervlerinin %80'ine kadar borç verme uygulamasını başlattı. OYAK'ın herhangi bir hizmetinden yararlanmış ve halen borcu bitmemiş olan üyelerin vefat etmeleri halinde borçlarının varislerine yansıtılmayarak silinmesi uygulaması da yine bu yıl içerisinde başladı. Turizm sektöründe faaliyet gösteren iştiraki OYTUR OYAK Turizm A.Ş.'yi kurdu. Üyelere ucuz konut üretimini sağlayabilmek amacı ile Milli Savunma Bakanlığı'nın elindeki atıl arsaların değerlendirilebilmesi için ilk Takas Protokolü imzalandı.

1990; OYAK'ın üye sayısı 117 bine ulaştı. Üyelerine sağladığı emeklilik yardımını dolar bazında kurulduğu güne göre 3.2 katına ulaştırdı. Bugünkü Oyak Bank'ın temelini oluşturan First National Bank of Boston'a ve petrol ürünleri sektöründe Elf markası ile faaliyet gösteren Selyak'a iştirak etti. Aynı yıl OYAK iştiraklerinden Ünye, Mardin ve Bolu Çimento Fabrikaları İMKB'de işlem görmeye başladı.

1991; Bu yıl içerisinde Adana Çimento hisseleri de İMKB'de işlem görmeye başladı. Ekonomi alanında her türlü yeniliği yakından izleyen OYAK aynı yıl içerisinde Halk Finansal Kiralama A.Ş.'nin kuruluşuna iştirak etti.

1992; OYAK, özelleştirme uygulaması kapsamında Niğde Çimento ve İskenderun Çimento fabrikalarına iştirak etti. Borç Verme Hizmetinden üyelerin daha kolay ve hızlı yararlanmalarına olanak sağlamak amacı ile ATM kartlarının kullanılması uygulamasını başlattı.

1993; Üyelerin bilgi edinmelerinde kolaylık sağlamak amacı ile sesli yanıt verme sistemi ALO-OYAK hizmeti devreye girdi. Aynı yıl OYAK, iştiraki MAİS'in bir kısım hissesini OYAK-Renault'daki Fransız ortağı Renault S.A.'ya devretti. Kar dağıtımında enflateli sistem uygulamasına geçildi.

1994; Tukaş halka açıldı. Buna ek olarak aynı yıl içerisinde bir OYAK iştiraki olan Türk Boston Bank'ın (eski adıyla First National Bank of Boston) tüm hisseleri devralındı.

1995; İştirak yatırımlarını sürdüren OYAK Fransız Axa Grubu ile birlikte Axa-Oyak Hayat Sigorta A.Ş.'yi kurdu. Yatırımlarını yalnızca iştirak yatırımları ile kısıtlamayan OYAK, finans sektöründeki gelişime paralel olarak OYAK Fon'un kuruluşunu da bu yıl içerisinde gerçekleştirdi.

1996; OYAK Kanununda yapılan değişiklik ile üyenin emekliliğinden sonra da üyeliğinin devam etmesini sağlayan Emekli Maaşı Sistemi, konut edinmesinde kolaylık sağlamak amacına yönelik Konut Ön Biriktirim Fonu ve Yedek Subaylık Hizmet Birleştirmesi isimleri ile üç yeni hizmeti daha bünyesine kattı. Türk Boston Bank'ın adı OYAKBANK olarak değiştirildi. Aynı yıl yine özelleştirme uygulaması çerçevesinde Elazığ Çimento, OYAK iştirakleri arasına katıldı.

1997; OYAK'ın otomotiv sektöründeki iştirakleri olan OYAK-Renault ve MAİS'te yapılan hisse değişimi ile OYAK ve Renault S.A.'nın hisseleri eşitlendi. Üye hizmetlerinde teknolojik gelişmeleri yakından izleyen OYAK, aynı yıl içerisinde internet sitesini açtı. Yine üye hizmetlerine ek olarak bu yıl içerisinde kar payının kar payı uygulamasını başlattı. Kar dağıtımında enflateli sistem kaldırılarak ortalama nema esasına geçildi.

1998; yılına gelindiğinde pazarın gerekleri doğrultusunda Türkiye'nin ilk zincir mağazalarından olan Ordu Pazarları OYAK bünyesinden ayrılarak OYPA ismi ile faaliyet gösteren bir OYAK iştiraki durumuna geldi. Dünya'da ilk kez ve yalnızca Türkiye'de üretilecek bir model olan Megane Wagon'un üretimine OYAK-Renault'da başlandı.

1999; OYAK, sigortacılık alanındaki gücünü birleştirmek amacı ile bu sektörde faaliyet gösteren iştiraklerini Fransız Axa Grubu ile kurduğu Axa-Oyak Holding çatısı altında topladı. Üyeler ile daimi teması sağlamak amacı ile Üye Daimi Temas Noktası (ÜDTEN) kuruldu.

2000; OYAK'ın üye sayısı 179 bine ulaştı. Üyelerine yaptığı emeklilik yardımı da kurulduğu tarihe göre 10 katına yükseldi. Aynı yıl OYAK Savunma ve Güvenlik Sistemleri A.Ş. kuruldu. Bunun yanısıra üyelerine daha fazla kaynak yaratabilmenin yollarını araştıran OYAK, Borç Verme Hizmetinde Kurum dışı kaynaklardan da yararlanmak üzere Vakıfbank işbirliğini başlatarak bu konuda önemli bir adım daha attı.

2001; OYAK'ın üye sayısı 193 bine ulaştı. OYAK ve Grup Şirketleri'nde bir önceki yıl başlatılan yeniden yapılanma çalışmaları tamamlandı. Sümerbank A.Ş. ve iştiraki YADAŞ Bilgisayar ve Yazılım Hizmetleri A.Ş.'nin tüm hisseleri ile Yaşar Yatırım A.Ş.'nin %91,5 hissesi Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu'ndan devralındı.

Hizmet Sunum Müdürlüğü bünyesinde, " OYAK Çağrı Merkezi" faaliyete başladı. OYAK'ta başlatılan kurumsal kimlik çalışmaları Grup Şirketleri'ni de kapsayacak şekilde genişletildi. İlk kez Faaliyet Raporu yayınlandı. OYAK'ın şeffaflaşması kararı gereği bu rapor kamuoyuna açıldı.

2002; OYAK üye sayısı 206 bine ulaştı. Emekli Maaşı Sistemi'nde Yönetmelik değişikliği yapılarak maaş hesaplamaları Kesin Maaş ve Peşin Maaş adı altında iki ayrı uygulama haline getirildi.

OYAK Bank ile Sümerbank'ın, Yaşar Yatırım ile OYAK Yatırım Menkul Değerler'in (OYAK Menkul Kıymetler) birleşme çalışmaları tamamlandı. Daha önce dolaylı bir iştirak olan Adana Kağıt Torba'nın hisselerinin tamamı alınarak Şirket'in adı OYKA Kağıt Ambalaj olarak değiştirildi. OYAK Enerji ve OYAK Konut İnşaat şirketleri kuruldu. Grubun Selyak'taki hisseleri satıldı. Genel Kurul kararı ile OYPA'nın faaliyetleri durduruldu.

2003; OYAK üye sayısı 216 bine, Konut Ön Biriktirim Fonu üye sayısı 95 bine, Bağışa Dayalı Emekli Geliri Sistemi'nde ise ilave bağışlarla birlikte toplam iştirakçi işlem sayısı 39 bine ulaştı.

OYAK-TOKİ işbirliğinde gerçekleştirilen Eryaman 6. Etap Atakent Konutları çerçevesinde 1660 konut tahsise sunuldu. Üyelere özel vade ve faiz oranları ile iki otomobil kampanyası düzenlendi.

OYAK Emeklilik şirketi kuruldu.

OMSAN faaliyet sahasını genişletmek ve de yurtdışı pazarlarda daha etkin olabilmek amacıyla Bulgaristan, Romanya, Rusya ve Azerbeycan'da yeni şirketler kurdu. OYAK Bank'ın iştiraki olan OYAK Teknoloji, OYAK Grubu'nun teknoloji şirketi olarak hizmet vermek üzere yeniden yapılandırıldı ve hisseleri satın alınarak OYAK'ın direkt iştiraki haline getirildi.

OYKA Kağıt Ambalaj, SEKA Çaycuma İşletmesi'ni, Özelleştirme İdaresi Başkanlığı'ndan satın aldı.

OYSA Niğde ve OYSA İskenderun Çimento şirketleri, Grup içi sinerji yaratılması amacıyla, OYSA Çimento adı altında birleştirildi.

OYAK ilk kez, uluslar arası piyasalardan sendikasyon kredisi almak üzere çalışmalara başladı.

2004; OYAK üye sayısı 223 bine, Konut Ön Biriktirim Fonu üye sayısı 104 bine, Bağışa Dayalı Emekli Gelir Sistemi 'ne ilave bağışlarla birlikte toplam iştirakçi sayısı 47 bine ulaştı.

OYAK-TOKİ işbirliği ile gerçekleştirilen Ankara/Eryaman 6.Etap Atakent konutları çerçevesinde 1. ve 2. kısım 1,660 konuta ilave olarak, 3. kısım 1,152 konutun üyelere tahsisi yapıldı. Üyelere özel vade ve faiz oranı ile otomobil kampanyası düzenlendi.

1995 yılından bu yana bir OYAK Bank iştiraki olarak faaliyet gösteren OYAK Anker Bank'ın hisselerinin tamamı OYAK tarafından satın alındı.

OYAK Bank'a ait olan % 5.13 oranındaki OYAK Yatırım hissesi, OYAK tarafından satın alındı ve OYAK Yatırım'daki hisse oranı % 99.44 oldu.

OYAK Beton'un 2003 yılında başlayan kuruluş çalışmaları, Adana, Bolu ve Ünye Çimento'nun sahip oldukları hazır beton tesislerinin ayni sermaye olarak konulması ve OYAK'ın nakit sermaye olarak katılımı ile, 2004 yılı Mart ayı itibariyle tamamlandı ve Şirket faaliyetlerine başladı.

OYAK ve Sabancı Grubu'nun iştiraki olan OYSA Çimento'nun halka açıklık oranının artırılması amacıyla ilave %10'luk kısmının halka açılış işlemleri tamamlandı.

OYAK'ın azınlık hissedar konumunda olduğu Goodyear hisselerinin satışına yönelik çalışmalara başlandı.

Elektrik enerjisi üretim ve satışı alanında faaliyet göstermekte olan İskenderun Enerji Üretim ve Ticaret A.Ş. (İSKEN)'ye % 49 oranında iştirak edildi.

Özel güvenlik şirketlerinin tabii oldukları mevzuatın değişmesi sonrasında OYAK Savunma ve Güvenlik Sistemleri A.Ş.'nin bünyesinde yürütülen hijyen faaliyetleri yeniden yapılanma çalışmaları süren OYAK Pazarlama Hizmet ve Turizm A.Ş.'ye devredildi.

OYAK Turizm'in faaliyetlerine son verilerek, turizm faaliyetleri OYAK Pazarlama bünyesinde yürütülmeye başlandı.

OYAK Telekomünikasyon Hizmetleri A.Ş, öncelikle geniş şube ağı bulunan OYAK Grup Şirketleri'nin ve uzun vadede tüm OYAK Grubu'nun haberleşme-iletişim altyapısının birleştirilmesi amacı ile tasarlanan OYAK NET Projesinin yürütülmesi için %100 OYAK Pazarlama iştiraki olarak kuruldu.

OMSAN tarafından Avrupa'nın demiryolu taşımacığı devi TRANSFESA ile OMFESA adında bir iş ortaklığı kuruldu.

OYAK ilk kez, uluslar arası piyasalardan sendikasyon kredisi aldı.

1961’de bir emeklilik fonu (Amerika’daki pansiyon fonları gibi) olarak kurulan OYAK astronmik bir gelişim göstererek uluslararası bir Holding haline gelerek günümüzde Güney Kürdistan’da faaliyet gösteren en önemli yabancı sermaye gruplarından birisi haline gelmiştir. Dünyanın 13’uncü büyük demir-çelik şirketi Erdemir’in özelleştirilme çerçevesinde % 46.12’lik payı 5 ekim 2005’te yapılan ihalede 2 milyar 770 milyon dolar karşılığında OYAK alınarak Holding Türkiye’nin yassı çelik üretiminde tekel pozisyon kazanmıştır.

Banka sahibi Ordu

OYAK grubu finans sektörüne OYAK Menkul Değerleri 1982’de bankerler furyası döneminde kurarak girmiştir. OYAK’ın 1990’lardaki büyümesini finansal alanda yaptığı yatırımlara borçludur, 1990’da ALARKO ve Cerrahoğlu şirketleri ile birlikte First National Boston A.Ş.’ye ortak olrak, finansal alana el atan OYAK’ın bir sonraki hamlesi 1991 yılında OYAK'ın katılımıyla kurulan Halk Finansal Kiralama A.Ş.dir Finansal kiralama işlemlerinde, seçilecek para biriminden, nakliye, sigorta, ithalat ve teşvik işlemleri gibi geniş bir yelpazeye cevap verecek bir yapıda kurulmuştur.

1990 yılında iştirak edilen First National Boston A.Ş.’nin hisselerinin tamamı 1994 yılında satın alınarak, bankaya OYAK Bank adı verilmiştir. 10 Ağustos 2001 tarihi itibariyle Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonundan devralınan ve 135 şubesi olan olan Sümerbank OYAK Bank ile birleştirilmiştir. Özelleştirme furyasından 50 milyar TL gibi sembolik bir değerle satın alınan Sümerbank, 2001 yılında 167 Trilyon TL kar etmiştir. Oysa ki OYAKBANK 2000 yılını 8,6 trilyon TL zararla kapatmıştı. Bu iki banka 11 Ocak 2002 tarihi itibariyle yurt çapında toplam 187 şube ile OYAK Bank adı altında hizmet vermeye başlamıştır. Şube sayısı 2003 yıl sonu itibariyle 272'ye ulaşarak Türkiye’nin en etkili ve karlı çalışan bankalarından birisi haline gelmiştir. Böylece, Sümerbank’ın alınmasının ardından OYAK finans sektörünün en büyük bankaları arasına girmiştir.

Ayrıca OYAK Grubu'nun 1996 yılında iştirak ettiği OYAK Anker Bank, ağustos 2004 tarihinden itibaren OYAK'ın doğrudan iştiraki haline gelmiştir. Alman Bankalar Birliği üyesi olan OYAK Anker Bank, Türkiye Almanya ve diğer AB ülkeleri arasındaki uluslararası ticaretin finansmanı ve aracılık konularında ihtisaslaşmıştır. Banka'nın Bonn, Berlin, Mannheim ve Augsburg'da 4 şubeye sahiptir.

Dünya’da banka sahibi olan iki ordudan biri Guatemala ordusu iken, diğeri Türk ordusudur. Bu alanda gücünü konsolide ederek uluslarası bir banka haline gelen OYAKBANK İrlanda'da bir bankaya (LOYAK European Finance PC.) iştirak ederek 2’si yabancı ülkelerde olmak üzere 3 bankalı bir kurumdur.

2001 yılında Yaşar Yatırım Menkul Değerler A.Ş. ve 2002 yılında OB Menkul Değerler A.Ş.'ni bünyesine katmıştır. OYAK Yatırım Menkul Değerler A.Ş. ünvanı altında sermaye piyasalarında gerçek ve tüzel kişilere hazine bonosu, devlet tahvili, repo ve hisse senedi alım-satım işlemlerinde aracılık, halka arza aracılık, yatırım danışmanlığı ve portföy yönetimi yapan sirketin 4 şubesi bulunmaktadır. Ayrıca tüm Oyak Bank şubeleri aracılığı ile de işlem yaparak rakiplerine göre önemli bir avantaja sahiptir.

OYAK Bank'ın diğer bir finansal iştiraki de OYAK Portföy Yönetimi A.Ş dir. Özellikle kriz dönemlerinde, OYAK’in finansal faaliyetlerden büyük oranlarda kar eettiği görülmektedir. OYAK’ın iştirakleri normal vergi öderken, OYAK’ın kendisi vergi muafiyetleri ile diğer şirketlere göre büyük bir üstünlük elde etmektedir. Her türlü kurumlar vergisinden, veraset ve intikal vergisinden, gelir gider vergisinden, damga resminden muaf olan bu şirket yatırımda bulunduğu alanlarda mevcut şirketleri kolaylıkla yakalayıp geçebilmiştir. Binlerce üyesinden düzenli nakit girişi sağlayan kurum, bağışlar, yardım ve veraset yoluyla da güçlenerek büyük fonlar toplamaktadır. Dolayısıyla, ekonomik kriz dönemlerinde elinde bulundurduğu nakit fonlar ve finans kurumları ile büyük miktarda spekülatif karlar edinmektedir.

1994, 1999 ve 2001 krizlerinin faturasını emekçi ve esnaflar öderken, OYAK devlete TL üzerinden yüksek faizle borç vermiş ve nakit gücüyle dolara yatırım yaparak büyümüştür. Bu gerçeği OYAK genel müdürü Coşkun Ulusoy “ kriz varsa fırsat vardır” açıklaması ile gayet güzel ifade etmiştir.

OYAK sigortacılık alanına da el atmış ve bu sektördeki en büyük yabancı firmalardan olan Fransız AXA Grubu ile , Türkiye'deki sigortacılık faaliyetlerini bir holding çatısı altında birleştirerek 1999 da AXA- OYAK Holding'i kurmuştur. Her iki grup da Türkiye'de ortak oldukları sigorta şirketlerindeki hisselerini bu holdinge devretmiştir.

Oyak Emeklilik A.Ş, 4632 sayılı Bireysel Emeklilik Tasarruf ve Yatırım Sistemi Kanunu hükümleri çerçevesinde faaliyette bulunmak üzere 2003 yılında sermayesinin tamamı OYAK'a ait olmak üzere kurulmuştur. 6 adet emeklilik yatırım fonu kurulmuştur. Şirket katılımcılara bu fonlardan oluşturulan 12 adet fon karması sunmaktadır. Kurulan fonlar ve oluşturulan fon karmaları ile katılımcıların yatırım tercihlerinin tamamının kapsanması hedeflenmiştir.

Altyapı, sanayi ve OYAK’ın çimentosu

1976’da Türkiye’de üretilen çimentonun % 23’ü OYAK tarafından üretiliyordu, OYAK ilk olarak 1963 yılında Adana Çimentoya iştirak ederek bu sektöre girmiştir. Şirketin Kahramanmaraş'ta paketleme tesisleri ve İskenderun Sarıseki Limanında ihracata yönelik stoklama ve yükleme üniteleri vardır. OYAK ihracat faaliyetlerini desteklemek amacıyla, İspanya'daki OYCEM Hispania S.L.'de de ortaklığı kurmuş ardından 1969 da Bolu Çimento iştirak etmiştir. Şirketin Ankara'da öğütme - paketleme ve mıcır, İstanbul Samandıra'da ise paketleme ünitesi bulunmaktadır. Yine aynı yıl Ünye Çimento ve Mardin çimento sanayiine iştirak eden OYAK, Mardin çimento sanayiinine bağlı olarak Şanlıurfa ve Diyarbakır'da hazır beton tesisleri kurmuştur.

1990’lı yıllarda, neo liberal özelleştirme politikaları dalgası ile yatırımlarını büyüten OYAK globalleşme dalgası ile sermaye kesimine rant aktarımına kalkışan politikalarla uyumlu olarak çimento sektöründeki özelleştirme sürecinde azami faydayı sağlamıştır. 1992 yılında özelleştirme kapsamında Sabancı Grubu ile birlikte satın aldığı Niğde çimento sanayiini OYSA Niğde çatısı altında birleşmişlerdir. Bu Şirket'in farklı illerde 7 adet hazır beton tesisi ile İskenderun'da bir öğütme tesisi faaliyet göstermektedir. OYAK'ın 1996 yılında özelleştirme kapsamında Gama Grubu ile birlikte satın aldığı Elazığ Altınova Çimentonunda Malatya'da bir hazır beton tesisi vardır.

Ayrıca OYAK a ait bir de OYAK BETON SAN ve A.Ş. bulunmaktadır.

30 Mart 2004 tarihinde ,OYAK Genel Müdürlüğü, Adana Çimento San. T.A.Ş, Bolu Çimento San. A.Ş. ve Ünye Çimento San. Ve Tic. A.Ş. tarafından, hazır beton üretimi ve satışı konusunda faaliyette bulunmak üzere kurulan OYAK Beton Sanayi ve Tic. A.Ş. söz konusu çimento şirketlerinin hazır beton tesislerinin birleşmesinden oluşmaktadır. Bu şirket'in Marmara, Akdeniz,İç Anadolu ve Karadeniz Bölgelerinde farklı illerde bulunan 27 adet hazır beton tesisi vardır.

Çimentodan ambalaja

OYAK’ın iştirakı olan Adana çimento ve Işıklar Holdingin hissedar olduğu kağıt ambalaj sirketi OYKA Işıkların payının tamamını sonrada Adana çimentonun payının yarısı alınarak bir OYAK şirketi haline getirilmiş OYKA KAĞIT AMBALAJ SAN. Ve TİC. A.Ş. olmuştur.

OYKA ardından Özelleştirme uygulamaları sırasında SEKA Çaycuma İşletmesi satın alınmış ve tesis 6 Ağustos 2003 tarihinde OYKA Çaycuma Şubesi olarak yeniden üretim faaliyetine başlamıştır.

Çimento, kireç, alçı, kimya, madencilik, yapı ürünleri gibi sektörlere iç Pazar için üretim yapılırken, dış pazarda da çeşitli ülkelere torba ihraç edilmektedir.

Konut yapan ordu

OYAK İNŞAAT AŞ 1982 yılında OYAK tarafından kurulup, konut, hastane, sanayi yapıları, turizm tesisleri, askeri tesisler gibi her türlü yapının proje, inşaat ve montaj işlerini yürütmektedir. 1995 yılında OYAK inşaata % 25 ile ortak olan SSK 2 544 000 dolar ödeyerek bütün inşaatını OYAK’a vermiştir. Yeni Şafak gazetesinin haberine göre OYAK inşaat 1999 fiyatlarıyla 17 trilyon TL eden 9 SSK insaatini % 23 tenzilatla taşeronlara devrederek aradaki 2 trilyon 443 milyar TL’nin SSK’dan OYAK’a transferini gerçekleştirmiştir. O dönemin Çalışma ve Güvenlik Bakani Yaşar Okuyan’da üçte bir oranında daha ucuza mal edilebilecek SSK inşaatlarında OYAK’ın kayrıldığını açıklamıştır. Firma prefabrik inşaat yapabildiği gibi tünel çelik konstrüksiyon teknolojisine de sahiptir.

İnşaat sektöründe her alanda el uzatan, OYAK 2002 yılında OYAK Konut İnşaat A.Ş,yi kurarak konut sektörünü ayırmış ve "Çağdaş Evler" projesini gündeme koymuştur. Şirketin faaliyet konusuna ayrıca konut inşaatına yönelik arsa ve araziler satın almak, yerleşim plan ve projelerini yapmak, yurtiçi ve yurtdışı inşaat taahhüt işlerine de girmek vardır.

Ordunun arabası : Devletin arabası

OYAK’ın otomotiv sektöründeki yatırımları oldukça eskiye dayanmaktadır. Taşıt araçları sanayii Türk imalat sanayii içinde en yüksek koruma duvarları ile özenle korunan sektör ola gelmiştir. OYAK’ın sektördeki yerine kısaca göz attığımızda bunun nedeni kendiliğinden anlaşılacaktır. Dolayısıyla bu sektörde yarışan Koç - Fiat ve Oyak – Renault’un en yüksek kar marjlarıyla çalışan firmalar olduğunu söylemek tabiki sadece bir tekrardır. Kurulduğu yılın hemen ardından bu sektöre göz diken OYAK ilk iştirakını, 1962 de oto lastik üreticisi Good Year’in % 11,5 hissesini alan yapmıştır. Devamında 1963’te de Traktör ve Kamyon üreticisi Türk Otomotiv Endüstrileri A.Ş. (TOE) ye iştirak etmiştir. Girdiği her sektörde yatay ve dikey entegrasyona giden OYAK, her aşamada yaratılan değeri kendi almak ve işi dış unsurların keyfiyetine ya da insiyatifine bırakmamakdır. OYAK doğal olarak bu sektörde de kendi satış firmalarını devreye sokmuş ve 1964’te satış amacıyla MAT’i kurmuştur. Ardından 1968’de satış ve pazarlama şirketi olarak MAİS’i kurmuş ve MAİS’, daha sonra RENAULT otomobillerinin genel distribütörü haline getirmiştir. Bu sektörde uluslar arası devlerle ortak olan OYAK 1969 yılından önce İsveç’in Volvo firması ile anlaşmaya çalışmış sorunlar aşılamayıca ortaklık Fransız Renault ile gerçekleştirmiştir. 1969 yılında OYAK ve Fransız RENAULT grubunun katılımı ile kurulan OYAK RENAULT Şirketi RENAULT marka binek araçlarının ve mekanik parçalarının üretimine 1972’den itibaren başlamış, devaminda ihracat yapmaya başlayarak 2004’te Türkiye’nin en fazla ihracat yapan şirketi olmuştur. Koç gurubuyla birlikte Türkiye binek otomobil piyasasını kontrol eden OYAK-RENAULT ; yıllık 240.000 otomobil üretim kapasitesi ile RENAULT'nun Batı Avrupa dışında en yüksek kapasiteye sahip fabrikası konumundadır. OYAK Renault’nun otomobil sektorundeki payı 1990’da 2000’e kadar % 20 iken, 2001’de % 28’e çıkmıştır. Ürünlerini Avrupa Ülkelerini ve Bağımsız Devletler Topluluğu ülkelerine de ihraç edilmektedir. Renault ‚un Mégane II Sedan versiyonu yalnız Türkiye'de üretilmekte ve özellikle Batı Avrupa Ülkelerine ihraç edilmektedir.

OYAK : Enerji sektöründe

OYAK'ın 2004 yılında iştirak ettiği İskenderun Enerji Üretim ve Ticaret A.Ş. (İSKEN), elektrik enerjisi üretim ve satışı alanında faaliyet göstermekte olup şirketin sahibi olduğu İskenderun Sugözü Enerji Santrali Türkiye’deki ilk ithal kömüre dayalı termik santraldir. Yap-İşlet modeli çerçevesinde hayata geçirilen ve Kasım 2003'te işletmeye alınan santral, her biri net 605 MW büyüklüğünde iki adet üniteden oluşmaktadır. Bu özelliği ile Türkiye’nin en büyük termik santrallerinden biridir. Tesiste yıllık ortalama 9.1 milyar kwh net elektrik enerjisi üretimi hedeflenmektedir. Bu rakam, Türkiye’nin yıllık ulusal elektrik üretiminin yaklaşık % 7'sine karşılık gelmektedir. İSKEN'in kurulu olduğu 2 milyon m2 alanın yanısıra iskele ve yükleme-boşaltma tesislerinin tamamı şirkete aittir. 800 bin ton kömür stoklama kapasitesine sahip tesiste, tam kapasite üretim düzeyinde yıllık 3.4 milyon ton yüksek kalorili ithal kömür tüketilmesi öngörülmektedir.

İlaçta Ordu

Ordunun el attığı bir diğer alan ilaç ise sektörüdür. Hektaş Ticaret T.A.Ş. tarım ve veteriner ilaçları üretmekte, ithal etmekte ve pazarlamaktadır. Şirket, bunlara ilaveten Dupont, FMC ve Uniroyal çok uluslu şirketlerinin distribütörlüğünü de yapmaktadır. Hektaş ilaç üretimini, Gebze Organize Sanayii Bölgesinde ve Şanlıurfa Organize Sanayi Bölgesi'nde bulunan iki büyük tesislerinde yapmaktadır. Şirket ürünlerini, Türkiye'de bulunan 7 Bölge Müdürlüğü ile sayısı 2000'i geçen bayileri aracılığıyla pazarlamaktadır.

Gıda Sanayii

OYAK’in 1980 sonrası yatırımları arasında gıda, turizm faaliyetleride vardır. Gıda sektörüne 1967’de TUKAŞ Gıda Sanayi ve Tic. A.Ş. ile başlamıştır. TUKAŞ günümüzde 4 fabrikasi ile Türkiye’de konserve sektörünün önde gelen bir firmasıdır. 280 çeşit ürünü bulunan Tukaş; kendi markasının yanı sıra iç pazarda "Egetom", dış pazarda da "Aegean Gourmet" alt markalarıyla da üretim yapmaktadır.

OYAK'ın 1982 yılında iştirak ettiği Tam Gıda Sanayii ve Tic; A.Ş. "Eti" markası altında bisküvi, kraker, çikolatalı ürünler, kremalılar, spesiyaller ve sağlık ürünleri üretmekte olup, mamullerinin satışını Eti Pazarlama ve Sanayi A.Ş. kanalı ile gerçekleştirmektedir.

ETİ mamulleri yurt içindeki yaygın distribütör ağı ve zincir mağazalarla pazarlanmakta olup, Türkiye dışında dünyanın 5 kıtasında, 50 ülkeye distribütörler aracılığı ile tüm Eti ürünlerinin satış ve pazarlamasını yapılmaktadır.

OYAK et sektörüne ise ENTAŞ tavukçuluğu satın alarak ve Pınar şirketler grubuna iştirak etmiştir. 12 eylül askeri darbesi ile bağlantılı olan bu yatırımlar Türkiye ekonomisinde ihracata yönelme kararları doğrultusunda pek çok teşvikle desteklenerek geliştirilmiştir.

Lojistik, taşımacılık ve diğer

Lojistik ve taşımacılık alanında örğütlenen OYAK 1978 yılında OMSAN Lojistik A.Ş., kara, deniz, demiryolu ve hava kombine taşımasını yapabilen, 1982’den bugüne teşvik tedbirleri kapsamında olan taşımacılık sektöründe özel olarak uluslarası taşımacılıkta uzmanlaştırılmış bir kuruluştur. Şirketin, OMFESA Logistics ve OMSAN GmbH (Almanya), OMSAN France S.A.R.L. (Fransa), OMSAN Lojistik EOOD (Bulgaristan), OMSAN Lojistik OOO (Rusya), OMSAN Logistica (Romanya), Azer-Omsan Nakliyat MMC ve OMSAN Lojistik MMC (Azerbaycan) olmak üzere sekiz iştiraki ile İtalya'nın Trieste Limanı'nda ve Madrid'te (İspanya) iki irtibat bürosu bulunmaktadır.

1974 yılında OYTAS iç ve dış ticaret adıylae OYAK Grubu şirketlerinin ithalat ve ihracat potansiyellerini değerlendirecek bir ticaret firması olarak kurulmustur.

2000 yılında OYAK tarafından OYAK SAVUNMA ve GÜVENLİK SİSTEMLERİ A.Ş. kurulmuş, OYAK ve OYAK Grubu Şirketleri ile hizmet arayışı içinde olan yerli ve yabancı işletmelere; güvenlik, para-değerli evrak ve değerli mal nakli konularında çözümler sunmaktadır.

Ayrıca Bilişim sektörüne el atan OYAK Sümerbank bünyesinde bilgisayar ve yazılım sektöründe faaliyet göstermekte olan Yadaş Bilgisayar ve Yazılım A.Ş., Sümerbank'ın 2001 yılında OYAK tarafından satın alınması ile OYAK bünyesine geçmiştir. Şirket, şubat 2002'de OYAK Teknoloji Bilişim Hizmetleri A.Ş. adı altında yeni bir misyon ve kimlik ile yapılandırılarak, OYAK Bank bünyesinde faaliyet göstermeye başlamıştır. Şirketin adı eylül 2002 'de OYAK Teknoloji Bilişim ve Kart Hizmetleri A.Ş. olarak değiştirilmiştir. Ağustos 2003'te hisseleri OYAK tarafından OYAK Bank'tan satın alınarak direkt bir OYAK iştiraki haline gelen OYAK Teknoloji'de Kart Teknolojileri (kredi/debit kart ve akıllı kart çözümleri), Yazılım Evi (İletişim Merkezi, E-İş, ERP ve Döküman Yönetimi, CRM ve Veri Ambarı) ve Hizmetler olmak üzere 3 ana grup yer almaktadır.

OYAK Teknoloji'nin hedefi; finans başta olmak üzere inşaattan gıdaya, otomotivden turizime, lojistiğe ve sigortacılığa kadar birçok sektörde iştiraki bulunan OYAK Grubu şirketlerinin ihtiyacı olan bilgi teknolojileri çözümlerini sağlamak , ürün çözüm ve hizmetlerini kamu ve özel sektöre de sunmaktır.

OYAK Pazarlama'nın büyük mağazacılık alanındaki ticari faaliyetlerine 2002 yılında son verilmiştir. Özel güvenlik şirketlerinin tabi oldukları mevzuatta 2004 yılında yapılan değişiklik sonucunda, bu şirketlerin sadece güvenlik alanında faaliyet gösterebilecekleri hükme bağlanmış olup, Eylül 2004 tarihine kadar OYAK Savunma ve Güvenlik Sistemleri A.Ş. tarafından yürütülen hijyen faaliyetinin başka bir tüzel kişilik çatısı altında sürdürülmesi zorunluluğu ortaya çıkmıştır. Bu çerçevede söz konusu faaliyeti OYAK Pazarlama Hizmet ve Turizm A.Ş.'ye devredilmiştir. Hijyen faaliyetleri Ekim 2004 tarihinden itibaren OYAK Pazarlama bünyesinde sürdürülmeye başlanmıştır.

2004 yılında öncelikle geniş şube ağı bulunan OYAK Grup Şirketlerinin ve uzun vadede tüm OYAK Grubunun haberleşme-iletişim altyapısının birleştirilmesi amacı ile tasarlanan OYAK NET Projesini %100 OYAK Pazarlama iştiraki olarak kurulan OYAK Telekomünikasyon Hizmetleri A.Ş. tarafından yürütülmektedir

Ayrıca, 2004 yılı sonunda OYTUR OYAK Turizm Ticaret A.Ş ile OYAK Pazarlama Hizmet ve Turizm A.Ş, OYAK Pazarlama Hizmet ve Turizm A.Ş.çatısı altında birleşmiştir. Böylece, 1989 yılından itibaren OYTUR OYAK Turizm Ticaret A.Ş bünyesinde turizm alanında sürdürülmekte olan faaliyetler, OYAK Pazarlama Hizmet ve Turizm A.Ş. bünyesinde sürdürülmeye başlanmıştır.

Sonuç yerine : Ordunun kara kutusu OYAK

Türk rejiminde ordu sanayi kompleksine özel bir karakter veren OYAK benzeri bir kuruma Türk ordusu dışında Dünyanın hiç bir ülkesi sahip değildir. Kompleksin ekonomi ayağında, ordu kurduğu vakıflar ve özel sektör şirketleri haricinde, 45 yıl önce kurulan bir pansiyon fonu ile uluslararası bir tekelci grup oluşturararak emperyalist yayılmasında bir araç haline getirmiştir. Holding örgütlenmesini finans grubu, sanayi grubu ve hizmet grubu olarak organize eden OYAK çağdaş kapitalist bir örgütlenme ile 1980 darbesinden sonra hızlı bir büyüme sürecine girerek ordunun kendisi için bir grup olarak ekonomik ve sosyal konumunu güvenceye olan bir sigortaya dönüşmüştür. Bu anlamda, OYAK Orduya hükümetler karşısında otonomi sağlayan ve kompleksin kendini yeniden üretmesinde önemli bir eleman olarak kompleksin kara kutusu haline gelmiştir.

Ahmet ALİM

Fransa, 20/01/2006

ahmetalim@wanadoo.fr