MUSTAFA BALBAL

Ermenistan ın başkenti Erivan'da yayın yapan Ermeni ulusal radyosu bünyesinde 1955 yılında Kürtçe yayın yapan bir bölüm kurulmuştu. Böylece Erivan radyosu, dağılmış olan Kürt halkının, yarım asrı aşkın ortak sesi, ortak dili ve tesellisi olmayı başarıp günümüzde tarihsel değere haiz bir konum aldı. 1939 tarihinde ise, Irak'ta kurulan ve Kürtçe yayın yapan Bağdat radyosu ile takriben aynı dönemde,  İran da da Kürtçe yayın yapan Urmiye radyosu mevcuttu. Fakat bu iki radyonun yayın dilleri, Fars ve Arap dili etkisinde kaldığından Türkiye deki Kürtlerce rağbet göremedi. Bunun tam tersi olarak Erivan radyosu, anlaşılır Serhat şivesiyle yayın yaparak, müzikte de enstrüman olarak genelde Kürtlere has Bılur ve Fiq (Kaval ve Mey) kullandı. Böylece, Erivan radyosu süreç içerisinde dinlenen ortak bir radyo konumuna geçti.
Bu şekilde, köy misafir odalarının en seçkin köşesine yerleştirilen ecnebi malı ahşap kaplamalı pille çalışır kocaman radyolar, yarım asrı aşkın Kürtçe yayın yapan Erivan radyosu(Radyona Rewané)nun istasyonuna kilitlenip durdu. Varlıklı ve imtiyaz sahibi kişilerin yüklü paralar ödeyerek satın alabildikleri bu radyolardan Kürtçe haberler, klamlar, stranlar, işitsel tiyatro ve hikâyeler dinlemek adeta bir ayrıcalık sayılırdı. Koca bir köyde en fazla iki tane radyo bulunurdu. Erivan radyosunun Kürtçe haber yayın saatinde radyonun bulunduğu ev her gece tıklım tıklım misafir dolup taşardı. Sadece evin saygın reisinin kumanda edebildiği radyonun o kesme şekere benzer sıralı düğmelerinden biri olan açma tuşuna basıldığında; gırtlaktan gelen tok sesiyle spiker, Keremé Seyad ile Gulizera Casım'ın sesi işitilmeye başlardı. Ermenistan'da yaşayan Kürtlerin konuştuğu serhat şivesiyle haberleri sunmaya başlayan bu spikerler, "Erivan xeberdıde, guhdarén eziz, naha bıbizın deng u behsén teze" (Erivan radyosu haberleri sunar, değerli dinleyiciler şimdi yeni haberler dinleyeceksiniz) cümlesi radyoda okununca onlarca insanın doluştuğu oda adeta sessizliğe gömülürdü. Bazen Azniva Reşit, bazen Sévaza Evdo, bazen de Lusıka Hüseyn isimli bayan spikerler periyodik olarak haber sunumunda eşlik ederdi Keremé Seyad'a. Ama her zaman Keremé Seyad, o Kürt gırtlağıyla sunduğu dünya haberlerini yıllar boyu evimizin içine kadar taşıdı, hem de zengin bültenleriyle. Erivan radyosu aracılığıyla Kürtler, Brejnev'den tutun Kruşçev'e, Andropov'dan Çerninko ve Gorbaçov'a kadar tüm Sovyet lider ve bakanlarını bu radyo aracılığıyla bilmiş oluyordu. Ayrıca, soğuk savaş döneminde SSCB ile ABD arasındaki kıtalararası balistik füzeler ve nükleer silah üstünlük yarışı konusunda da Kürtleri aralıksız bilgilendiriyordu. Öte yandan, Melle Mıstefa Barzani nin Irak ordusuyla savaştığına dair verdiği haberler dinleyiciler tarafından can kulağıyla dinlenir ve daha sonra uzun uzadıya bu konuda yorumlar yapılırdı. Haberlerin hemen ardından yine spiker Keremé Seyad ın Kürtçe müzik programının başladığını şu unutulmaz cümleyle hep hatırlatırdı  guhdarén eziz dengi radyoya Erivané, klamé cımeta Kurdan  (değerli dinleyiciler Erivan sesi radyosundan Kürt toplumunun şarkıları)
Kış mevsiminin dondurucu soğuğunda Erivan radyosunun Kürtçe yayın saatinde, radyonun bulunduğu evin bacasından durmadan bulutlara doğru simsiyah duman tüterdi. Hıncahınç dolan odanın sobası evin genç kızları ve gelinleri tarafından durmadan taşınan tezeklerle gümbür gümbür yanardı. Delice yanan sobanın üzerinde fokur fokur kaynayan büyük çinko kaplamalı çaydanlıkta tavşankanı kıvamında demlenen İran malı Maşin ya da Anargül marka kaçak çay, yaldızdan işlemeli cam bardaklara doldurularak saatler boyu misafirlere servis edilirdi. Tekel tütünüyle dolu, parlak metalden sigara tabakaları elden ele dolaşır, durmadan sigaralar sarılıp yakılırdı. Sigara dumanının gri bir bulut gibi kapladığı odada efsanevi Kürt dengbéj (halk ozanı) Kawis Ağa'nın naif sesinden "deloylo de şéxémıno" klamı inceden inceye Erivan radyosundan yayılırdı. Şeyh Mahmut Berzenci'nin İngilizlere ve Irak Hükümetine karşı verdiği mücadele bir kez daha sessizce saygıyla yâd edilirken, o dönemin canlı tanıkları ise sürekli iç çekerlerdi.
     Karapété Xaço, Şeroyé Bıro, Meyrem Xan, Aslika Qadır, Zadina Şakır, Efoyé Esed, Ahmé Çolo, Egité Cımo, Aramé Tikran ve M.Arıfé Cizrewi gibi birçok tanınmış dengbéjlerin klam ve stranlarıyla altı aylık o çetin kış mevsimi böylece geride bırakılmış oluyordu. Kış mevsimi adeta bu görevi yaz mevsimine devredercesine Erivan radyosunda tüten stranlar ve klamlar susmadan taşardı yaz mevsimine. Bu defa odalar boşalır, bahçeler dolardı. Açık pencereye yerleştirilen radyodan yayılan Kürtçe stranların hazıyla, bahçede iş koşturan berivanlar ikindi vaktinin ılık güneşinde can kulağıyla stranları kaval melodisi eşliğinde dinlerken, annesinden bir emiş süt koparma telaşındaki kuzu ve oğlakların meleşmeleri radyodan yayılan stranlar ile Fiq ve Bılur un sesiyle karışarak adeta bir ses cümbüşü  oluştururdu. Gündüz saat dörtte ve akşam saat dokuzda olmak üzere günde iki kez Kürtçe yayın yapan Erivan radyosunun akşam saatindeki yayını, genelde yaşlılar tarafından dinlenirken, gündüz saatindeki yayın ise umumi olarak köyün genç kız ve genç erkeklerince dinlenirdi. Böylece, Şıbliya Çaçan, Werda Şemo, Asa Evdile, Xana Zazé, Begiya Qadır, Susıka Sımo ve Eyşe Şan gibi birçok kadın dengbéjlerin ağırlıklı olarak seslendirdikleri aşk stranları gençlerin sevda duygularını okşayarak sevdalarına sevda katardı. Radyodan yayılan aşk stranlarının sesi köyün en ücra köşesine kadar yayılır, böylece köylü sevdalılar arasında iletişim Erivan radyosundan okunan aşk stranları aracılığıyla da kurulmuş olurdu. Böylece, Erivan radyosunun kanalıyla, Kürt kültürünün müzik diliyle de  nesilden nesile aktarılma olanağı sağlanmış oldu. Efsanevi dengbéj Evdalé Zeynıké, Kawis Ağa ve benzeri birçok önemli dengbéjlerin sanatsal yönleri ile birbirinden farklı klam ve stran okuma tarzları bu sayede günümüze dek muhafaza edilerek yeni kuşaklara aktarıldı.
    Erivan radyosu, kuruluşundan günümüze dek, gerek müzik aracılığıyla gerekse kimliksel aydınlanma amaçlı programlarla Kürt ulusal bilinç ve kültürünün daha da berraklaşmasına maksimum katkı sundu. Ne yazık ki son yıllarda ekonomik yetersizlikten ötürü, Erivan radyosunun iki saatlik yayın süresi yarım saate indirildi. Ekonomik yetersizliklere rağmen, yine de radyoyu ayakta tutmaya gayret eden büyük emektar spiker Keremé Seyad ın bu konudaki çığlığı, Bılur ve Fiq in sesini baskılayacak kadar hüzünle yankılanmaktadır!

MUSTAFA BALBAL